Antipsychotica van de eerste generatie: toepassingen en risico's

Antipsychotica van de eerste generatie worden ook wel typische of conventionele antipsychotica genoemd. Die benaming kan de indruk wekken dat alle oudere geneesmiddelen dezelfde voordelen en risico’s hebben, maar de afzonderlijke middelen verschillen aanzienlijk. Een zinvol gesprek richt zich op het specifieke geneesmiddel, het doel ervan en de ervaringen van de persoon die het gebruikt. Deze gids beschrijft welke vragen helpen om onderscheid te maken tussen voortgezette psychiatrische behandeling en kortdurend gebruik in een andere klinische situatie.

Welke geneesmiddelen behoren tot deze groep?

Voorbeelden zijn haloperidol, chloorpromazine, flufenazine en perfenazine. Deze geneesmiddelen veranderen de signaaloverdracht in de hersenen en kunnen psychotische symptomen behandelen. Het woord antipsychoticum zegt niet alles over de redenen waarom een geneesmiddel kan worden voorgeschreven: chloorpromazine en perfenazine hebben ook bepaalde niet-psychiatrische toepassingen, zoals de behandeling van ernstige misselijkheid en braken. De betreffende indicatie moet in de voorschrijfgegevens worden vermeld. [1] [2] [3]

De naam van een geneesmiddelgroep is geen doseringsrichtlijn. Een kleiner aantal milligrammen betekent niet dat het klinische effect zwakker is of dat het geneesmiddel veiliger is. Vergelijk de tabletsterktes van verschillende middelen niet met elkaar en vervang het ene middel niet door het andere met behulp van een online omrekentabel. Een wijziging vereist een voorschrijver die het behandeldoel, de bijwerkingen en het huidige medicatieschema kan beoordelen.

Wat zijn de toepassingen in de geestelijke gezondheidszorg?

Conventionele antipsychotica worden gebruikt bij de behandeling van schizofrenie en andere psychotische stoornissen. Sommige worden ook ingezet bij manie, afhankelijk van het geneesmiddel en de lokaal goedgekeurde indicaties. Een geneesmiddel dat tijdens een acute episode is gestart, kan later worden geëvalueerd met het oog op langdurige behandeling. Het behandelplan moet duidelijk maken of het directe doel de behandeling van een psychose, een manische episode of een ander specifiek beoordeeld probleem is. [1] [4]

Vraag waaraan vooruitgang wordt herkend. Minder lijdensdruk, helderder denken en beter functioneren in het dagelijks leven zijn iets anders dan alleen slaperig of minder actief zijn. Schrijf op wat voor u belangrijk is: u kunnen concentreren, deelnemen aan het gezinsleven of dagelijkse verantwoordelijkheden aankunnen. Bij een evaluatie moet er ruimte zijn voor zowel het beoogde voordeel als alles wat het moeilijk maakt om met de behandeling te leven.

Ouder betekent niet automatisch ongeschikt

Bij de keuze van een antipsychoticum moet rekening worden gehouden met de eerdere reactie op behandeling, waarschijnlijke bijwerkingen, de lichamelijke gezondheid en de voorkeuren van de persoon. NICE raadt niet aan om de keuze uitsluitend te baseren op hoe oud het geneesmiddel is. NICE moedigt een expliciete proefbehandeling aan, evenals een gesprek over metabole effecten, bewegingsbijwerkingen, cardiovasculaire effecten en hormonale effecten. Een bestaand voorgeschreven middel dat goed wordt verdragen, moet niet worden vervangen alleen omdat een ander geneesmiddel als nieuwer wordt omschreven. [5]

Andersom is vertrouwdheid geen reden om een probleem te negeren. Een behandeling die al jaren wordt gebruikt, kan opnieuw moeten worden beoordeeld wanneer de gezondheid, leeftijd, andere voorgeschreven geneesmiddelen of dagelijkse omstandigheden veranderen. Leg uit wat moeilijk is geworden en wanneer dat is veranderd. De vraag is niet of oudere of nieuwere geneesmiddelen in alle gevallen beter zijn, maar of dit specifieke behandelplan nog steeds passend is.

Orale geneesmiddelen en injecties vereisen afzonderlijke instructies

Geneesmiddelen verschillen in beschikbare toedieningsvormen en wijze van toediening. Flufenazine is bijvoorbeeld verkrijgbaar als tabletten voor oraal gebruik en als vloeibare preparaten, waarbij de instructies voor het afmeten belangrijk zijn. Sommige antipsychotica zijn ook beschikbaar als langwerkende injectie; die moeten worden onderscheiden van injecties die worden gebruikt om symptomen direct te behandelen. Een medicatielijst moet de toedieningsvorm en het toedieningsschema vermelden, in plaats van alleen de werkzame stof. [2] [5]

Als u een injectie krijgt, vraag dan wie de volgende afspraak maakt, wat er gebeurt als u die mist en of het de bedoeling is dat u daarnaast orale medicatie blijft gebruiken. Neem niet op eigen initiatief extra tabletten om een uitgestelde injectie te compenseren. Vraag bij gebruik van een vloeibaar middel aan de apotheker om te laten zien hoe u het doseerhulpmiddel gebruikt; een huishoudlepel of een op de gok gemaakte verdunning is geen geschikte vervanging voor de gebruiksinstructies van het middel.

Bewegingsklachten: maak onderscheid tussen de ervaringen

Bewegingsbijwerkingen door antipsychotica kunnen bestaan uit stijfheid, trillen, vertraagde bewegingen, een onaangename drang om te bewegen en onwillekeurige bewegingen. Akathisie kan aanvoelen als hevige innerlijke onrust en kan worden verward met angst of toenemende agitatie. Bij tardieve dyskinesie kunnen herhaalde bewegingen van de mond, tong of andere lichaamsdelen optreden. Verschillende problemen vereisen een verschillende klinische beoordeling; hetzelfde aanvullende geneesmiddel is niet noodzakelijk voor al deze problemen geschikt. [5]

Beschrijf wat u merkt in plaats van zelf te proberen een diagnose te stellen. Kunt u tijdens een maaltijd blijven zitten? Bent u sinds kort schuifelend gaan lopen? Heeft iemand herhaalde tong- of kaakbewegingen opgemerkt? Noteer wanneer de klachten optreden ten opzichte van wijzigingen in de voorgeschreven medicatie en vermeld ook klachten die komen en gaan. Een korte, nauwkeurige beschrijving kan nuttiger zijn dan een lange lijst met mogelijke benamingen.

Plotselinge spierspasmen van de nek, tong, ogen of keel vereisen snelle medische hulp. Bij moeite met slikken of ademhalen is er sprake van spoed. De MHRA waarschuwt specifiek dat bewegingsproblemen door haloperidol bij ouderen het slikken kunnen belemmeren en kunnen bijdragen aan het risico op aspiratie. Wacht niet op een reguliere evaluatie als eten of ademhalen wordt bemoeilijkt. [6]

Sedatie, bloeddruk en dagelijkse activiteiten

Slaperigheid, duizeligheid of een licht gevoel in het hoofd bij het opstaan kunnen het functioneren beïnvloeden en het valrisico verhogen. Bij chloorpromazine is ook aandacht nodig voor een droge mond, het plassen, gevoeligheid voor zonlicht en voorzorgsmaatregelen tegen oververhitting. Andere conventionele antipsychotica hebben hun eigen bijwerkingenprofiel. Lees de bijsluiter van het specifieke middel in plaats van aan te nemen dat een bijwerking bij elk geneesmiddel uit deze groep even waarschijnlijk is. [1]

Bespreek de praktische gevolgen: moeite om naar het werk te gaan, vallen bij het opstaan in de nacht, lichaamsbeweging vermijden of moeite met spreken door een droge mond. Rijd niet als uw rijvaardigheid is verminderd. Vraag bij welke klachten u direct moet bellen en welke u kunt noteren voor de geplande evaluatie. Ook een veelvoorkomende bijwerking kan aanleiding zijn om de behandeling opnieuw te beoordelen als die het dagelijks leven belemmert.

Controle van hartfunctie, stofwisseling en hormonale effecten

De controles moeten worden afgestemd op het specifieke geneesmiddel en de medische voorgeschiedenis. Bloeddruk, gewicht, glucose of HbA1c, lipiden, bewegingsklachten en hormonale klachten horen bij de zorg rondom antipsychotica. Het risico op hartritmestoornissen is bij sommige middelen bijzonder belangrijk. Of een ECG nodig is, wordt bepaald op basis van de productinformatie en een klinische risicobeoordeling, niet alleen op basis van uw gevoel dat uw hartslag normaal is. [5] [6]

Vertel de behandelaar over flauwvallen, hartkloppingen, eerdere hartaandoeningen en geneesmiddelen die elders zijn voorgeschreven. Bespreek seksuele klachten, veranderingen in de menstruatie of borstklachten zonder aan te nemen dat ze er los van staan of te persoonlijk zijn om te noemen. Vraag wie onderzoeken aanvraagt, wie de uitslagen ontvangt en wat er moet gebeuren als een onderzoek wordt gemist.

Een delier is niet hetzelfde als een psychiatrische diagnose

Acute verwardheid kan ontstaan bij een lichamelijke ziekte en vereist onderzoek naar de oorzaak. De MHRA adviseert bijzondere voorzichtigheid met haloperidol bij kwetsbare ouderen met een delier: niet-medicamenteuze benaderingen moeten eerst worden overwogen, contra-indicaties moeten worden gecontroleerd en eventueel gebruik moet kortdurend zijn en zorgvuldig worden bewaakt. De ziekte van Parkinson en Lewy-body-dementie zijn in deze context belangrijke contra-indicaties. [6]

Bij een tijdelijk voorschrift uit het ziekenhuis hoort daarom een plan voor evaluatie en stoppen. Familieleden kunnen vragen waarom het middel is gestart, of de oorspronkelijke oorzaak van de verwardheid is verbeterd en wie beslist of het nog nodig is. Neem niet aan dat een geneesmiddel dat tijdens een acute ziekte wordt gegeven een blijvende diagnose schizofrenie betekent of automatisch op de lijst voor langdurige herhaalmedicatie thuishoort.

Alcohol, middelengebruik en zorg bij onthouding

Mensen met een psychose en problemen met middelengebruik hebben zorg nodig voor beide aandoeningen. NICE beveelt een gecoördineerde beoordeling aan en waarschuwt ervoor niet aan te nemen dat een bepaald antipsychoticum een bewezen algemeen voordeel heeft voor het probleem met middelengebruik. Het voorschrijven moet worden afgestemd op de psychiatrische indicatie en de individuele risico’s. Alcohol en andere middelen kunnen ook invloed hebben op de veiligheid en de interpretatie van symptomen. [7]

Conventionele antipsychotica mogen niet worden gebruikt om op eigen initiatief te ontgiften. Een geneesmiddel dat zichtbare agitatie vermindert, bewijst niet dat de risico’s van onthouding zijn aangepakt. Vertel het behandelteam over alcohol, niet-voorgeschreven kalmerende middelen, opioïden en recente veranderingen in het gebruik. Vraag welke zorgdienst verantwoordelijk is voor de beoordeling van onthoudingsverschijnselen en hoe die communiceert met de psychiatrische voorschrijver.

Ernstige waarschuwingssignalen

Koorts met ernstige stijfheid, verwardheid en een snelle of onregelmatige hartslag kan wijzen op het maligne neurolepticasyndroom. In elkaar zakken, een epileptische aanval of ernstige ademhalingsproblemen vereisen een spoedbeoordeling. Geelzucht, ongebruikelijke bloedingen of tekenen van een ernstige infectie vereisen bij de betreffende geneesmiddelen ook snel medisch advies. Ouderen met een psychose die samenhangt met dementie hebben bij gebruik van antipsychotica een verhoogd risico op overlijden; deze geneesmiddelgroep mag niet worden beschouwd als een algemene oplossing voor gedrag dat samenhangt met dementie. [1] [2]

Schakel lokale spoedhulp in bij acuut suïcidegevaar of als de persoon niet veilig kan blijven. Neem de medicatielijst mee als die direct beschikbaar is, maar stel hulp niet uit om een dagboek af te maken of contact op te nemen met een reguliere opnamedienst. Een spoedbeoordeling en een geplande poliklinische medicatiebeoordeling dienen verschillende doelen.

Stoppen en overstappen

Na abrupt stoppen met geneesmiddelen zoals chloorpromazine of perfenazine kunnen onttrekkingsverschijnselen optreden. Misselijkheid, braken, duizeligheid en beverigheid kunnen moeten worden beoordeeld, naast de mogelijkheid dat de behandelde aandoening terugkeert. NICE beveelt bij de behandeling van psychose aan om antipsychotica geleidelijk af te bouwen en te controleren op terugval. Beschouw een moeizame onderbreking niet als bewijs dat het geneesmiddel voor altijd moet worden voortgezet of dat sneller stoppen onschadelijk is. [1] [3] [5]

Vraag om een schriftelijk plan waarin staat wat er verandert, welke andere geneesmiddelen ongewijzigd blijven en wie de klachten zal beoordelen. Vermeld eerdere stoppogingen en eventuele bijwerkingen. De gids over onttrekking of terugval kan helpen om waarnemingen te duiden, terwijl de checklist voor medicatiebeoordeling helpt om prioriteiten te ordenen.

Geneesmiddelen die zijn toegevoegd tegen bijwerkingen evalueren

Neem geneesmiddelen die zijn gestart om bijwerkingen te behandelen mee in dezelfde evaluatie. Vraag voor welke klacht elk aanvullend middel was bedoeld, of die klacht nog aanwezig is en wanneer opnieuw wordt beoordeeld of het middel nog nodig is. Een eerder voorgeschreven middel tegen stijfheid mag niet zonder uitleg een blijvend onderdeel worden van een overgenomen medicatielijst. Stop er evenmin zelf mee zonder het plan te verduidelijken.

Beschrijf de volgorde in gewone taal: welk antipsychoticum eerst werd gebruikt, wat er daarna gebeurde en welke behandeling werd toegevoegd. Vermeld zowel voordelen als nieuwe problemen. Vraag de behandelaar om de overwegingen vast te leggen, zodat een toekomstige voorschrijver een behandeling voor een bijwerking niet aanziet voor een behandeling van een afzonderlijke onderliggende diagnose. Bewaar na de evaluatie een kopie van de afgesproken lijst, vooral als het ziekenhuis en uw vaste apotheek verschillende versies hebben.

Veelgestelde vragen

Betekent een lage dosis in milligrammen dat het een mild geneesmiddel is?

Nee. Hoeveelheden in milligrammen kunnen zonder klinische beoordeling niet zinvol worden vergeleken tussen verschillende antipsychotica.

Moet onrust gewoon worden geaccepteerd?

Nee. Meld hinderlijke of nieuwe onrust, vooral als die volgt op een wijziging in de behandeling of normale activiteiten belemmert.

Kan een voorschrift uit het ziekenhuis na ontslag opnieuw worden beoordeeld?

Ja. Vraag naar de indicatie, de beoogde duur en de naam van de behandelaar die verantwoordelijk is voor de beslissing over het vervolg.

Wetenschappelijke onderbouwing en bronnen

Bekijk het geneesmiddelprofiel van haloperidol of ga terug naar het A-Z-overzicht.

Medische beoordeling van de Engelse brontekst: Dr. Sarah Boss, MD.

Een vertrouwelijk eerste gesprek

U hoeft het niet alleen uit te zoeken.

Ons aanmeldteam beantwoordt uw vragen over de behandeling en het verblijf en legt uit welke informatie nodig is voor de intake.

Bij COGNIFUL op Mallorca verblijft u in een eigen suite in een gedeelde residentie met maximaal vier cliënten. Klinische sessies en lichaamsgerichte behandelingen zijn individueel. Bekijk de kosten en aanmeldingsinformatie en bespreek met het team welke informatie nodig is voor de klinische beoordeling.

Ons gezamenlijke aanmeldteam

Ons aanmeldteam bellen+41 44 500 5111 E-mail sturen[email protected]

Antipsychotica van de eerste generatie: toepassingen, bewegingsbijwerkingen en veilige evaluatie